Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
W roku bieżącym 9 lipca przypada 80. rocznica śmierci wybitnej polskiej poetki i dramatopisarki dwudziestolecia międzywojennego, autorki zbiorów wierszy, Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, toteż przedstawiamy najciekawsze karty jej życiorysu.
Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, z domu Maria Kossak, urodziła się 24 listopada 1891 roku w Krakowie, w słynnej artystycznej rodzinie Kossaków. Jej dziadek Juliusz i ojciec Wojciech byli znanymi malarzami, specjalizującymi się w scenach batalistycznych i obrazach koni. Starszy brat Jerzy również zajmował się malarstwem, natomiast młodsza siostra Magdalena Anna, znana pod pseudonimem Samozwaniec, zdobyła popularność jako pisarka satyryczna.
Maria dorastała w neogotyckim dworze zwanym Kossakówką, otoczonym zielenią. Otrzymała edukację domową, ze szczególnym naciskiem na przedmioty humanistyczne, oraz dobrze znała języki niemiecki, francuski i angielski. W młodości zajmowała się zarówno poezją, jak i malarstwem, była także wolną słuchaczką Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
Fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe
W 1915 roku wyszła za mąż za Władysława Bzowskiego, oficera armii austriackiej, jednak małżeństwo to zostało anulowane w 1919. W tym samym roku poślubiła Jana Gwalberta Pawlikowskiego, pisarza i badacza folkloru, z którym mieszkała w Zakopanem. To małżeństwo miało duży wpływ na rozwój jej twórczości literackiej, ponieważ Jan wspierał ją i inspirował. Para rozstała się w 1921 roku, a rozwód został sfinalizowany w 1929. W 1931 wyszła za mąż po raz drugi za Stefana Jerzego Jasnorzewskiego, oficera lotnictwa, z którym podróżowała po Europie, Afryce i Bliskim Wschodzie.
Debiutowała jako poetka w 1922 roku trzema wierszami opublikowanymi w „Skamandrze” – najważniejszym czasopiśmie literackim ówczesnej awangardy. Była związana z grupą Skamandrytów, a także przyjaźniła się z Witkacym oraz reprezentantami polskiego formizmu. Jej twórczość ukazywała się także w wielu innych pismach, takich jak „Wiadomości Literackie”, „Tygodnik Ilustrowany”, „Świat”, „Czas”. Tworzyła również słuchowiska dla Polskiego Radia.
W swojej poezji Maria Pawlikowska-Jasnorzewska była przede wszystkim poetką miłości, przedstawiając ją w sposób szczery, naturalny, pozbawiony sztuczności i patosu. Jej wiersze często były miniaturami zakończonymi zaskakującą puentą. Wczesne tomy, takie jak „Niebieskie migdały” (1922) i „Różowa magia” (1924), wyrażały radość życia i lekkość. Z czasem pojawiły się jednak w niej refleksje nad przemijaniem, starością i śmiercią, widoczne w tomach „Cisza leśna” (1930), „Śpiąca załoga” (1933) i „Krystalizacje” (1937).
Fot. Archiwum Anny Pawlikowskiej
Pod wpływem filozofii Schopenhauera, Nietzschego, Bergsona oraz zainteresowań okultyzmem i hinduizmem, jej poezja zyskała nowe motywy, takie jak palingeneza i braterskie współodczuwanie z naturą. Równolegle rozwijała się jej twórczość dramatyczna – napisała około piętnastu sztuk, wśród których dominowały komedie i dramaty o metaforycznym, filozoficznym charakterze. Do najsłynniejszych należą „Kochanek Sybilli Thompson” (1926), „Mrówki” (1936) oraz groteskowa satyra na totalitaryzm „Baba-Dziwo” (1938). Jej dramaty były porównywane do dzieł Molière’a, Marivaux i Oscara Wilde’a ze względu na ich humor, głębię i celność obserwacji społecznych.
Po wybuchu II wojny światowej wyemigrowała wraz z mężem do Paryża, a następnie do Anglii. W Wielkiej Brytanii współpracowała z Radą Teatralną przy Ministerstwie Informacji Rządu RP na uchodźstwie oraz publikowała w polskich pismach emigracyjnych, takich jak „Wiadomości Polskie”, „Polska Walcząca” i „Nowa Polska”. Ostatnie miesiące życia spędziła ciężko chora w szpitalu w Manchesterze, gdzie zmarła 9 lipca 1945 roku.
Twórczość Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej jest ceniona zarówno przez krytyków, jak i czytelników. Poza wyjątkową poezją miłosną wyróżnia się prostotą wyrazu, aforystycznością i umiejętnością uchwycenia ulotnych momentów życia. Jej dorobek literacki przeżywał wzloty popularności, a od lat 50. XX wieku przeżywa trwały renesans, będąc inspiracją dla kolejnych pokoleń twórców.
Opr. na podst.: culture.pl, dzieje.pl, poezja.org przez Anastazję Pańkiw
