Fot. teologiapolityczna.pl

13 lipca 2000 roku zmarł Jan Karski, polski dyplomata, naukowiec, kurier i emisariusz Polskiego Państwa Podziemnego oraz rządu RP na uchodźstwie, autor raportów przedstawiających sytuację ludności na terenie okupowanej Polski, będących jednymi z pierwszych źródeł wiedzy na temat Holocaustu. W 25. rocznicę śmierci przedstawiamy jego życiorys.

Jan Karski, a właściwie Jan Kozielewski, urodził się 24 kwietnia 1914 roku w Łodzi. Wychował się w katolickiej rodzinie jako najmłodszy z ośmiorga rodzeństwa. Ukończył prawo i dyplomację na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie oraz Wołyńską Szkołę Podchorążych Rezerwy. Przed wybuchem II wojny światowej pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych.

We wrześniu 1939 roku, jako żołnierz artylerii konnej, trafił do niewoli sowieckiej. Dwa miesiące później przedostał się do niemieckiej strefy okupacyjnej i uciekł z transportu. Większość jego towarzyszy broni zamordowano w 1940 w Katyniu. Wrócił do Warszawy, gdzie rozpoczął działalność konspiracyjną. Ze względu na doskonałą pamięć i znajomość języków obcych powierzono mu obowiązki politycznego kuriera władz Polskiego Państwa Podziemnego. Kilkukrotnie wyruszał z misją do polskiego rządu na uchodźstwie we Francji i Wielkiej Brytanii, przewożąc tajne instrukcje i rozkazy.

Fot. gov.pl

Przyczynił się do budowy struktur Polskiego Państwa Podziemnego i funkcjonowania tej największej w okupowanej Europie organizacji polityczno-wojskowej. Podczas jednej z misji został aresztowany. Po brutalnych przesłuchaniach chciał popełnić samobójstwo, obawiając się, że podczas kolejnych tortur może zdradzić Niemcom istotne informacje o polskim podziemiu. Po odbiciu przez żołnierzy Armii Krajowej kontynuował konspiracyjną działalność.

W 1942 roku pod pseudonimem Jan Karski, którego zaczął używać na stałe, wyruszył do Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, żeby poinformować aliantów o tragicznej sytuacji ludności żydowskiej pod okupacją niemiecką. Zbierając informacje na ten temat, dwukrotnie przedostał się do warszawskiego getta, a także do obozu przejściowego w Izbicy, z którego Żydzi kierowani byli do obozów zagłady w Sobiborze i na Majdanku.

Swoją relację przekazał wielu amerykańskim i brytyjskim politykom, dziennikarzom i artystom. W lipcu 1943 roku, w dwa miesiące po zagładzie warszawskiego getta, Jan Karski spotkał się w Białym Domu z Prezydentem Stanów Zjednoczonych Franklinem Delano Rooseveltem. Rozmowy nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, a interwencja aliantów nigdy nie nastąpiła, gdyż nie dowierzali jego doniesieniom lub je ignorowali.

Fot. Serwis wideo PAP

Po wojnie Jan Karski pozostał na emigracji w Stanach Zjednoczonych, gdyż nie mógł powrócić do komunistycznej Polski. Po ukończeniu studiów i obronie doktoratu na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie w ciągu czterdziestu lat wykładał stosunki międzynarodowe i teorię komunizmu. Wśród jego studentów znalazł się między innymi przyszły prezydent USA Bill Clinton.

Swoje wspomnienia i przeżycia opisał w książkach, wśród których najsłynniejszą pozostaje publikacja pt. „Tajne państwo” („Story of a Secret State”). Została ona opublikowana w 1944 roku w USA i stała się bestsellerem, przetłumaczonym na wiele języków. Opowiada o wojennych losach Jana Karskiego – jego misjach kurierskich, ujęciu przez gestapo, torturach i uwolnieniu przez podziemie. Przedstawia też strukturę Polskiego Państwa Podziemnego i wojenną codzienność.

Jan Karski zmarł 13 lipca 2000 roku w Waszyngtonie. Otrzymał wiele prestiżowych wyróżnień. Uhonorowano go między innymi tytułem Sprawiedliwego wśród Narodów Świata. Był kawalerem Orderu Orła Białego (1995). W 2012 Prezydent USA Barack Obama uhonorował pośmiertnie Jana Karskiego jako ikonę walki o godność i prawa człowieka Medalem Wolności – najwyższym cywilnym odznaczeniem amerykańskim.

Opr. na podst.: jankarski.net, dzieje.pl