Fot. Instytut Pamięci Narodowej

Sergiusz Piasecki – weteran wojny polsko-bolszewickiej, as polskiego wywiadu, ale i przemytnik, awanturnik, więzień. Wybitny pisarz, patriota, który nauczył się posługiwać literacką polszczyzną w wieku dorosłym, gdy odbywał wyrok za napad z bronią w ręku.

W czasie II wojny światowej żołnierz Armii Krajowej, szef komórki wykonującej na zdrajcach wyroki Polski podziemnej. Po wojnie emigracyjny antykomunistyczny pisarz objęty całkowitym zakazem druku przez cenzurę w PRL. Jeden z najwybitniejszych twórców polskiej literatury XX wieku. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej zdecydował ogłosić Sergiusza Piaseckiego – patronem roku 2026.

Dzieciństwo i młodzieńcze lata

Urodzony 1 kwietnia 1901 roku w niewielkiej wsi Lachowicze w pobliżu Baranowicz, Sergiusz Piasecki przyszedł na świat jako nieślubne dziecko zrusyfikowanego szlachcica Michała Piaseckiego i białoruskiej chłopki. Wychowywał się w trudnych warunkach, pod opieką surowej konkubiny ojca. Atmosfera domu rodzinnego była daleka od polskości – na co dzień posługiwano się wyłącznie językiem rosyjskim, co miało istotny wpływ na jego wczesną tożsamość i edukację.

Już w wieku kilkunastu lat Piasecki popadł w konflikt z prawem. Po bójce szkolnej trafił do więzienia, z którego zdołał uciec. Kolejne miesiące spędził w nieustannej tułaczce, podróżując bez biletu i przypadkiem docierając do Moskwy w momencie wybuchu rewolucji bolszewickiej. Chaos ogarniający ziemie wschodnie dawnego imperium sprzyjał takim życiorysom – młody Piasecki przez kilka lat przemieszczał się pomiędzy miastami Kresów, żyjąc na marginesie prawa i społeczeństwa.

Przebywał m.in. w Mińsku, gdzie na krótko związał się ze środowiskiem przestępczym. Następnie wstąpił do oddziałów białoruskich walczących o niepodległość, by później przejść do polskiej Dywizji Litewsko-Białoruskiej. Brał udział w zajęciu Mińska oraz w dalszej ofensywie na wschód, a w 1920 roku uczestniczył w obronie Warszawy podczas wojny polsko-bolszewickiej.

Fot. Biblioteka Narodowa

Po zakończeniu działań wojennych nie potrafił odnaleźć się w realiach pokojowego życia. Przebywając głównie w okolicach Wilna, utrzymywał się z zajęć nielegalnych – od szulerki, przez fałszowanie dokumentów i czeków, po produkcję pornograficznych fotografii. Doświadczenia te, pełne brutalności i moralnych sprzeczności, stały się po latach kanwą powieści „Żywot człowieka rozbrojonego”.

Sergiusz Piasecki i wywiad

Doskonała znajomość realiów pogranicza sprawiła, że Piasecki nawiązał współpracę z polskim wywiadem wojskowym – II Oddziałem Sztabu Generalnego. Oficjalną pensję uzupełniał jednak przemytem przez granicę, m.in. kokainy, cieszącej się powodzeniem wśród sowieckich oficerów. Sam popadł w uzależnienie, co doprowadziło do jego zwolnienia ze służby. Wkrótce potem wkroczył na drogę otwartego bandytyzmu – dokonał zbrojnych napadów w okolicach Grodna oraz na pasażerów kolejki wąskotorowej. Został zadenuncjowany i aresztowany w Wilnie. Sąd skazał go na karę śmierci, jednak dzięki wcześniejszej działalności wywiadowczej wyrok złagodzono do 15 lat pozbawienia wolności.

Karę odbywał kolejno w Lidzie oraz w ciężkim więzieniu na Łysej Górze. Tam zapadł na gruźlicę, ale jednocześnie rozpoczął intensywne samokształcenie. Czytając Biblię oraz „Wiadomości Literackie”, opanował literacką polszczyznę i odkrył w sobie talent pisarski. W więzieniu natrafił na ogłoszenie o konkursie literackim i zaczął spisywać swoje wspomnienia w niewielkim brulionie, zapisując każdą wolną przestrzeń, często krzyżując linijki tekstu.

Działalność literacka Sergiusza Piaseckiego

Dwie pierwsze powieści o tematyce wywiadowczej zostały zatrzymane przez cenzurę więzienną. Dopiero trzecia – „Kochanek Wielkiej Niedźwiedzicy” – trafiła do rąk Melchiora Wańkowicza i została opublikowana. Książka odniosła ogromny sukces, czyniąc z osadzonego na Łysej Górze więźnia jedną z najgłośniejszych postaci literackich lat trzydziestych.

Fot. Instytut Pamięci Narodowej

Środowisko pisarskie zaczęło zabiegać o jego uwolnienie, a w 1937 roku prezydent Ignacy Mościcki podpisał akt ułaskawienia. Piasecki wyszedł na wolność jako uznany autor. Lecząc gruźlicę w Zakopanem, wszedł w krąg elity artystycznej II Rzeczypospolitej, przyjaźniąc się m.in. ze Stanisławem Ignacym Witkiewiczem, który kilkakrotnie sportretował pisarza. Na pewien czas osiadł pod Nowogródkiem, a w 1938 roku wydał kolejną powieść – „Bogom nocy równi”.

Sergiusz Piasecki w Armii Krajowej

Po wybuchu II wojny światowej włączył się w działalność konspiracyjną w strukturach wileńskiego Związku Walki Zbrojnej. Zaproponowano mu dowodzenie oddziałem specjalnym wykonującym wyroki podziemnego sądu. Zasłynął z odwagi i bezkompromisowości, choć znany jest również przypadek odmowy wykonania wyroku na innym pisarzu – Józefie Mackiewiczu, który po wojnie został oficjalnie uniewinniony.

Trylogia Złodziejska i życie na emigracji

Po 1945 roku Piasecki przez blisko rok ukrywał się przed aparatem bezpieczeństwa. W 1946 roku, korzystając z konwoju UNRRA, opuścił kraj i przez Cieszyn dotarł do Włoch. Utrzymywał się z pracy fizycznej, jednocześnie intensywnie pisząc. W Rzymie w 1947 roku ukazała się „Trylogia Złodziejska”, obejmująca powieści „Jabłuszko”, „Spojrzę ja w okno” oraz „Nikt nie da nam zbawienia”.

Dzięki osobistej interwencji Melchiora Wańkowicza został przyjęty do II Korpusu Polskiego, co umożliwiło mu wyjazd do Wielkiej Brytanii. Osiedlił się tam na stałe, żyjąc w skromnych warunkach, lecz nie przestając tworzyć. Na emigracji odtworzył zatrzymane wcześniej przez cenzurę książki oraz publikował ostrą publicystykę antykomunistyczną. Spod jego pióra wyszły m.in. „7 pigułek Lucyfera”, „Zapiski oficera Armii Czerwonej”, „Człowiek przemieniony w wilka” i „Dla honoru Organizacji”.

Fot. Krzysztof Stępkowski / Ordynariat Polowy

Sergiusz Piasecki zmarł 12 września 1964 roku w londyńskim szpitalu, po ciężkiej chorobie nowotworowej. Pochowano go na cmentarzu w Hastings. 29 września 2025 roku po sprowadzeniu ciała Piaseckiego do Polski odbył się jego uroczysty pogrzeb na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. Pozostawił po sobie biografię pełną sprzeczności oraz dorobek literacki, który do dziś uchodzi za jedno z najbardziej niezwykłych świadectw burzliwego XX wieku.

Opracował Artur Lipert