Fot. domena publiczna

W 2026 roku przypada 200. rocznica śmierci Stanisława Staszica – jednego z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego Oświecenia. Był myślicielem, pisarzem politycznym, publicystą, uczonym i działaczem społecznym, a zarazem organizatorem życia naukowego i gospodarczego. Działał w dobie upadku Rzeczypospolitej i narodzin Królestwa Polskiego. Jego dorobek łączył refleksję filozoficzną z praktycznym programem naprawy państwa i społeczeństwa.

Młodość i edukacja

Stanisław Staszic urodził się 6 listopada 1755 roku w Pile, w mieszczańskiej rodzinie o inteligenckich aspiracjach. Zdobył wykształcenie w szkołach zakonnych, a następnie uczył się w seminarium duchownym. Święcenia kapłańskie przyjął, jednak szybko wybrał drogę pracy intelektualnej i wychowawczej, nie wiążąc się na stałe z posługą duszpasterską.

Kluczowym etapem jego formacji były studia i pobyty zagraniczne, zwłaszcza we Francji. Tam zetknął się bezpośrednio z ideami europejskiego Oświecenia – racjonalizmem, krytycyzmem wobec absolutyzmu i postulatami reform społecznych. Lektura dzieł myślicieli takich jak Rousseau czy Monteskiusz wywarła trwały wpływ na jego poglądy.

Pisarz polityczny i krytyk ustroju

Największą sławę przyniosły Staszicowi pisma polityczne końca XVIII wieku. W „Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego” oraz „Przestrogach dla Polski” sformułował bezprecedensowo ostrą krytykę ustroju Rzeczypospolitej szlacheckiej. Odpowiedzialnością za upadek państwa obarczał przede wszystkim anarchię sejmową, liberum veto oraz egoizm magnaterii.

Fot. domena publiczna

Jego postulaty były jednoznaczne: wzmocnienie władzy państwowej, zniesienie liberum veto, poprawa losu chłopów i rozwój edukacji jako fundamentu nowoczesnego społeczeństwa. Choć współcześni uznawali go często za radykała, historia pokazała trafność wielu jego diagnoz.

Uczony i organizator nauki

Po III rozbiorze Polski Staszic skoncentrował się na działalności naukowej i organizacyjnej. Był jednym z filarów Towarzystwa Przyjaciół Nauk, gdzie pełnił funkcję prezesa. Zabiegał o rozwój badań przyrodniczych, geologii i górnictwa, traktując je jako narzędzia odbudowy gospodarczej kraju.

Jako autor prac z zakresu geografii i geologii był pionierem badań nad budową Karpat i zasobami naturalnymi ziem polskich. Z jego inicjatywy powstały instytucje wspierające rozwój przemysłu, m.in. górnictwa i hutnictwa, szczególnie na obszarze Królestwa Polskiego.

Działacz społeczny i filantrop

Staszic należał do nielicznych ludzi swojej epoki, którzy konsekwentnie łączyli teorię z praktyką. Z własnych środków finansował szkoły, stypendia dla ubogiej młodzieży oraz inicjatywy społeczne. Szczególnym przykładem jego myślenia o reformie wsi była działalność w Hrubieszowie, gdzie współtworzył Towarzystwo Rolnicze Hrubieszowskie – nowatorską formę spółdzielni chłopskiej, opartą na samopomocy i edukacji.

Fot. domena publiczna

Ostatnie lata i śmierć

W ostatnich latach życia Staszic pozostawał autorytetem moralnym i intelektualnym. Mieszkał w Warszawie, gdzie aktywnie uczestniczył w życiu naukowym i publicznym. Zmarł 20 stycznia 1826 roku. Został pochowany przy pokamedulskim kościele Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny na warszawskich Bielanach. Zgodnie z jego wolą pochowano go skromnie, bez pompy i honorów, co było symbolicznym dopełnieniem jego życiowej postawy – służby dobru wspólnemu.

Znaczenie i dziedzictwo

Stanisław Staszic pozostaje jedną z kluczowych postaci polskiego Oświecenia. Był myślicielem konsekwentnym, bezkompromisowym w diagnozach i dalekowzrocznym w propozycjach reform. Jego pisma i działalność instytucjonalna stworzyły fundamenty nowoczesnego myślenia o państwie, gospodarce i odpowiedzialności społecznej. Dwusetna rocznica jego śmierci jest okazją do przypomnienia postaci, która – choć działała w czasach klęski politycznej – myślała kategoriami przyszłości.

Opracował Artur Lipert