Fot. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Ukrainy

W Kijowie odbył się IV Dialog Mniejszości Narodowych, czyli wspólnot narodowych Ukrainy. Spotkanie pod hasłem „Architektura Odporności, Zdolność Instytucjonalna i Ochrona Prawna” zgromadziło przedstawicieli władz państwowych, instytucji międzynarodowych, organizacji pozarządowych oraz środowisk mniejszości narodowych i ludów rdzennych. Uczestnicy dyskutowali o tym, jak skuteczniej chronić prawa wspólnot narodowych w warunkach wojny oraz w perspektywie powojennej odbudowy państwa.

Wydarzenie zostało zorganizowane w ramach współpracy projektów Unii Europejskiej i Rady Europy, przy udziale Biura Rzecznika Praw Obywatelskich Ukrainy oraz Rady Wspólnot Narodowych Ukrainy. Celem spotkania było wypracowanie kierunków działań legislacyjnych i instytucjonalnych służących ochronie praw, zachowaniu tożsamości oraz zwiększeniu udziału mniejszości narodowych i ludów rdzennych w życiu publicznym Ukrainy.

W panelu otwierającym uczestniczyli m.in. Dmytro Łubineć, komisarz Rady Najwyższej Ukrainy ds. Praw Człowieka, przedstawiciele instytucji europejskich, administracji państwowej oraz organizacji pozarządowych. Wśród uczestników byli także Asier Santillan Luzuriaga z Delegatury Unii Europejskiej w Ukrainie, Zemfira Kondur z Rady Europy, Aszot Awanesian z Rady Wspólnot Narodowych Ukrainy, Uliana Tokarjewa, wiceminister młodzieży i sportu Ukrainy, Nelli Jakowlewa, przedstawicielka parlamentarnego komitetu praw człowieka, Ihor Łosowskyj, zastępca szefa Państwowej Służby Ukrainy ds. Etnopolityki i Wolności Sumienia oraz Inna Kilderowa z Ministerstwa Edukacji i Nauki Ukrainy.

Problemem jest wykonywanie prawa, nie jego brak

Jednym z głównych wątków spotkania była skuteczność wdrażania przepisów dotyczących praw mniejszości narodowych. Dmytro Łubineć zwrócił uwagę, że ukraińskie instytucje dysponują już podstawami prawnymi, ale część mechanizmów nie działa prawidłowo na poziomie lokalnym.

Fot. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Ukrainy

Według informacji Biura Rzecznika Praw Obywatelskich Ukrainy, do maja 2026 roku przeprowadzono 53 monitoringi dotyczące przestrzegania praw mniejszości narodowych, określanych w ukraińskiej terminologii także jako wspólnoty narodowe. Łubineć podkreślił, że „etnopolityka bez wykonania nie działa”, a zasadniczym zadaniem państwa nie jest samo przyjmowanie kolejnych decyzji, lecz realne wdrożenie już istniejących rozwiązań.

Wśród problemów wskazanych podczas monitoringu wymieniono niewystarczającą znajomość dokumentów strategicznych przez część organów samorządu terytorialnego, słabą koordynację między instytucjami, ograniczony udział przedstawicieli mniejszości w procesach decyzyjnych oraz trudności społeczności romskiej w dostępie do dokumentów, edukacji i usług społecznych.

Szczególną uwagę poświęcono sytuacji Romów na Zakarpaciu. Badanie „Społeczny atlas społeczności romskich Zakarpacia” – według przedstawionych informacji – miało potwierdzić rozdźwięk między formalnie gwarantowanymi prawami a codzienną sytuacją mieszkańców lokalnych wspólnot. Zapowiedziano rozszerzenie tej inicjatywy na kolejne trzy hromady w obwodzie zakarpackim oraz dziewięć hromad w obwodzie odeskim.

Dmytro Łubineć wskazał również na znaczenie instytucji romskich doradców jako narzędzia kontaktu między władzami a społecznością romską. Osobno podkreślił potrzebę uregulowania statusu prawnego Medżlisu jako przedstawicielskiego organu narodu krymskotatarskiego.

Antydyskryminacja, dostęp do usług, udział w decyzjach

Program IV Dialogu obejmował kilka bloków tematycznych. Uczestnicy omawiali m.in. skuteczność wdrażania polityk publicznych na poziomie lokalnym, współpracę organizacji społecznych z władzami regionalnymi, przeciwdziałanie dyskryminacji i mowie nienawiści, a także ściganie przestępstw motywowanych uprzedzeniami.

Fot. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Ukrainy

Osobny panel poświęcono równości w dostępie do usług publicznych. W tym kontekście poruszano kwestie dokumentacji, rejestracji miejsca zamieszkania, spraw majątkowych oraz innych barier administracyjnych, które mogą utrudniać członkom wspólnot narodowych korzystanie z podstawowych praw.

Uczestnicy dyskutowali również o tzw. podmiotowości instytucjonalnej mniejszości, czyli o realnym udziale ich przedstawicieli w podejmowaniu decyzji. W tym obszarze omawiano m.in. możliwość wykorzystania doświadczeń związanych z doradcami ds. praw społeczności romskiej także w odniesieniu do innych wspólnot.

Jednym z odrębnych tematów była sytuacja obywateli Białorusi przebywających w Ukrainie. Chodziło m.in. o osoby od dłuższego czasu mieszkające na Ukrainie i zintegrowane ze społeczeństwem, które mają trudności z odnowieniem dokumentów z powodu braku możliwości bezpiecznego powrotu do kraju pochodzenia.

Udział środowiska polskiego

W spotkaniu uczestniczyli także przedstawiciele środowiska polskiego na Ukrainie, w tym reprezentanci Zarządu Głównego Związku Polaków Ukrainy oraz Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku.

Fot. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Ukrainy

Alina Czirkowa, dyrektor Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku, oceniła, że tego typu fora mają znaczenie praktyczne, ponieważ tworzą przestrzeń rozmowy między wspólnotami narodowymi, instytucjami państwa, organizacjami pozarządowymi i partnerami międzynarodowymi.

„Takie fora są ważne, gdyż tworzą przestrzeń do dialogu i dyskusji na temat mniejszości narodowych w Ukrainie. Pomagają przełożyć rozmowę na konkretne rekomendacje, współpracę i działania służące wspólnemu dobru” – powiedziała Alina Czirkowa.

Jak dodała, dla przedstawicieli środowiska polskiego na Ukrainie udział w forum był okazją do wymiany doświadczeń, budowania partnerstw i wzmacniania głosu własnej społeczności.

„Szczególnie ważna jest także współpraca między różnymi mniejszościami narodowymi. Każda wspólnota ma różne potrzeby i wyzwania, ale łączy nas troska o język, kulturę, edukację, równe prawa i godne miejsce w społeczeństwie. Wspólny dialog pozwala lepiej się rozumieć, wspierać nawzajem i być bardziej słyszanymi” – podkreśliła Czirkowa.

Wojna i polityka wobec różnorodności

Znaczenie rozmów o prawach mniejszości w Ukrainie wzrosło w warunkach pełnoskalowej wojny. Wspólnoty narodowe i ludy rdzenne funkcjonują w państwie, które równocześnie prowadzi działania obronne, mierzy się z migracją wewnętrzną, stratami społecznymi oraz koniecznością dostosowania prawa i instytucji do standardów europejskich.

Fot. Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Ukrainy

W tym kontekście uczestnicy IV Dialogu zwracali uwagę nie tylko na potrzebę ochrony prawnej, lecz także na zdolność instytucji do wykonywania obowiązujących przepisów. Wnioski z forum mają – według organizatorów – zostać wykorzystane przy dalszych pracach nad decyzjami politycznymi i legislacyjnymi dotyczącymi praw człowieka, przeciwdziałania dyskryminacji oraz wsparcia wielonarodowego charakteru Ukrainy.

Podsumowanie spotkania nie przyniosło jednej nowej decyzji ustawowej, a wskazało obszary wymagające dalszej pracy: lepszą koordynację administracji, skuteczniejsze wdrażanie polityk lokalnych, większy udział mniejszości w procesach decyzyjnych oraz usuwanie barier w dostępie do dokumentów, edukacji i usług społecznych. Jak wynika z wypowiedzi komisarza Rady Najwyższej Ukrainy ds. Praw Człowieka, kluczowym testem dla ukraińskiej etnopolityki pozostaje obecnie nie samo istnienie przepisów, a ich praktyczne wykonanie.

Tekst: Artur Lipert

Zdjęcia: Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich Ukrainy