Fot. centrumopatrznosci.pl
W 2026 roku przypadają dwie ważne rocznice związane z bł. Matką Elżbietą Różą Czacką: 150. rocznica jej urodzin oraz 65. rocznica śmierci. Urodzona 22 października 1876 roku w Białej Cerkwi, zmarła 15 maja 1961 roku w Laskach pod Warszawą. Senat Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2026 Rokiem Błogosławionej Matki Elżbiety Róży Czackiej – prekursorki polskiej tyflologii, podkreślając jej znaczenie dla rozwoju systemowej pomocy osobom niewidomym w Polsce.
Matka Elżbieta Róża Czacka należy do grona postaci, których działalność wykracza poza wymiar religijny. Jej życiorys łączy doświadczenie osobistej niepełnosprawności, pracę społeczną, działalność edukacyjną oraz tworzenie instytucji służących osobom niewidomym i słabowidzącym. W uchwale Senatu podkreślono, że Czacka „jako pierwsza w Polsce rozpoczęła opracowywanie i wprowadzanie zakrojonej na szeroką skalę systemowej opieki nad niewidomymi”.
Róża Czacka pochodziła z rodziny ziemiańskiej. Urodziła się w Białej Cerkwi, na terenie dzisiejszej Ukrainy, jako córka Feliksa Czackiego i Zofii z Ledóchowskich. Od dzieciństwa miała problemy ze wzrokiem, a mimo leczenia i licznych operacji całkowicie go utraciła w wieku 22 lat. Jak wynika z materiałów Senatu, po utracie wzroku uczyła się alfabetu Braille’a i podróżowała po Europie, m.in. do Francji, Austrii i Szwajcarii, aby poznawać najnowsze metody pracy z osobami niewidomymi.
Fot. Archiwum Zgromadzenia Franciszkanek Służebnic Krzyża
Kluczowym etapem jej działalności było założenie w 1910 roku w Warszawie schroniska dla niewidomych, które następnie przekształciło się w Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi. Instytucja ta stała się początkiem szerszego dzieła edukacyjnego, wychowawczego i rehabilitacyjnego. W kolejnych latach, dzięki darowiźnie ziemi w Laskach, rozpoczęto budowę zakładu dla niewidomych. To tam stopniowo przenoszono placówki dla dzieci niewidomych, szkołę, warsztaty oraz dom macierzysty zgromadzenia.
Czacka była również założycielką Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Służebnic Krzyża. Według opracowań historycznych w 1918 roku stanęła na czele zgromadzenia, którego działalność była ściśle związana z pomocą osobom niewidomym i z tzw. Dziełem Lasek. Instytucja w Laskach stała się jednym z najważniejszych w Polsce ośrodków edukacji, rehabilitacji i wsparcia osób z dysfunkcją wzroku.
Znaczenie Matki Czackiej polegało nie tylko na prowadzeniu opieki charytatywnej. Jej koncepcja zakładała przygotowanie osób niewidomych do możliwie samodzielnego życia, edukacji i pracy. W tym sensie jej działalność wpisywała się w nowoczesne rozumienie rehabilitacji społecznej. Nie jako izolowania osób z niepełnosprawnością, ale jako tworzenia warunków do ich aktywnego uczestnictwa w społeczeństwie. W materiałach Instytutu Pamięci Narodowej określono ją jako krzewicielkę polskiej tyflologii i założycielkę instytucji, które miały trwały wpływ na rozwój pomocy osobom niewidomym w Polsce.
Fot. Archiwum Zgromadzenia Franciszkanek Służebnic Krzyża
Współczesny kontekst tej rocznicy pozostaje społecznie istotny. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego na koniec 2024 roku w Polsce było 3,9 mln osób posiadających ważne orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie równoważne, co stanowiło 10,5 proc. ludności. Z kolei w komunikacie GUS z okazji Dnia Białej Laski wskazano, że ponad 160 tys. osób w Polsce żyje z chorobami wzroku, przy czym 4 na 10 z nich ma znaczny stopień niepełnosprawności.
Dane te pokazują, że dziedzictwo Matki Czackiej nie jest wyłącznie tematem historycznym. Dotyczy ono również współczesnych wyzwań: dostępności edukacji, rehabilitacji, rynku pracy, przestrzeni publicznej, technologii wspierających osoby niewidome i słabowidzące oraz języka, którym społeczeństwo opisuje niepełnosprawność. Rocznice przypadające w 2026 roku mogą stać się okazją do przypomnienia jej biografii, ale także do rozmowy o tym, na ile instytucje publiczne, szkoły, media i organizacje społeczne realnie uwzględniają potrzeby osób z dysfunkcją wzroku.
Ważnym elementem upamiętnienia jest również beatyfikacja Matki Czackiej. Odbyła się ona 12 września 2021 roku w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie, podczas tej samej uroczystości, na której beatyfikowany został kard. Stefan Wyszyński. Liturgii przewodniczył kard. Marcello Semeraro, ówczesny prefekt Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych.
Fot. Archiwum Zgromadzenia Franciszkanek Służebnic Krzyża
Dla środowisk polskich na Ukrainie postać Matki Czackiej ma także dodatkowy wymiar biograficzny i historyczny. Urodziła się w Białej Cerkwi, mieście położonym na terenie dzisiejszej Ukrainy, a jej życie wpisuje się w szerszą historię polskiej obecności społecznej, kulturalnej i religijnej na dawnych Kresach. Ten kontekst nie powinien jednak przesłaniać głównego znaczenia jej działalności: konsekwentnej pracy na rzecz osób niewidomych, prowadzonej w sposób instytucjonalny, długofalowy i nowatorski jak na realia początku XX wieku.
Rok poświęcony Matce Elżbiecie Róży Czackiej może przynieść liczne wydarzenia edukacyjne, religijne i społeczne. Ich wartość będzie zależała nie tylko od skali obchodów, ale również od tego, czy staną się impulsem do praktycznych działań: poprawy dostępności informacji, większej obecności tematyki niepełnosprawności w edukacji oraz wzmacniania organizacji wspierających osoby niewidome i słabowidzące.
Matka Elżbieta Róża Czacka zmarła 15 maja 1961 roku w Laskach. Jej dorobek pozostaje jednym z najważniejszych przykładów połączenia pracy społecznej, edukacji specjalistycznej i odpowiedzialności instytucjonalnej. Obchody 150. rocznicy urodzin i 65. rocznicy śmierci przypominają więc nie tylko o konkretnej postaci historycznej, ale także o pytaniu, które pozostaje aktualne: jak skutecznie budować społeczeństwo dostępne dla osób z niepełnosprawnościami.
Opracował Artur Lipert
